2018 – 2019: Ωρολόγιο πρόγραμμα – διάγραμμα μαθήματος

ΤΡΙΤΗ 8:30-11:00 Αίθουσα 209

Διδάσκων: Δημήτρης Χριστόπουλος- Καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Παντείου Πανεπιστημίου

Κύριο Σύγγραμμα

  1. Μανιτάκης, Συνταγματική οργάνωση του κράτους, Με στοιχεία Πολιτειολογίας (β’ έκδοση επαυξημένη) Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2007

  2. Aναρτήσεις σημειώσεων στην ιστοσελίδα dimitrischristopoulos.gr

ΜΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ …

Το μάθημα αυτό είναι υποχρεωτικό πρώτου εξαμήνου για τους νεοεισερχόμενους φοιτητές του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, είναι μια εισαγωγή στο χώρο και το χρόνο του δικαίου και της πολιτικής. H Πολιτειολογία εκφράζει το σημείο συνάντησης δημοσίου δικαίου και πολιτικής επιστήμης, την τομή δικαίου και πολιτικής. Δεν πάνε πολλά χρόνια που η ίδια η πολιτική επιστήμη ήταν ενσωματωμένη στις έδρες δημοσίου δικαίου των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων. Το γεγονός ότι σταδιακά η πολιτική επιστήμη απέκτησε την δική της αυτοτέλεια ως γνωστικό αντικείμενο δεν σημαίνει ότι μπορεί και γίνεται να κόψει τους δεσμούς της με το δημόσιο δίκαιο. Το μάθημα αυτό, παρουσιάζει αυτούς τους δεσμούς.

Είναι μια εισαγωγή στην ιστορική και θεωρητική διάρθρωση των θεμελιακών εννοιών πάνω στις οποίες τροχοδρομούνται οι σχέσεις εξουσίας της πολιτικής ευρωπαϊκής Νεωτερικότητας, από την εμφάνιση του νεωτερικού κράτους ως τις μέρες μας. Έχει δομή που παραπέμπει σε ιστορική και θεματική αλληλουχία από τον 17ο αιώνα ως σήμερα. Το μάθημα προσπαθεί να δώσει μια εισαγωγική απάντηση στα ερωτήματα:

– Τι είναι δίκαιο; Το δέον και το είναι;

– Ποιος είναι ο δημόσιος και ο ιδιωτικός χώρος

– Τι είναι σύνταγμα,

– Τι είναι φιλελεύθερος και δημοκρατικός συνταγματισμός;

– Τι είναι κράτος και ποια τα στοιχεία του;

– Τι είναι κυριαρχία;

– Τι είναι αυτοδιάθεση;

– Τι είναι τα ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα;

– Τι είναι πολίτευμα;

– Τι είναι λαός και έθνος;

– Τι είναι κράτος δικαίου;

Τέλος, με ποιόν τρόπο οι προηγούμενοι όροι εννοιολογούνται μέσω στο πλαίσιο των εθνικών συνταγματικών κρατών και με ποιόν σε αυτό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στους θεσμούς της οποίας εισάγονται οι φοιτητές.

Οι έννοιες που παρουσιάζονται και αναλύονται – πέραν του ότι συνθέτουν το πεδίο της νεωτερικής πολιτειακής τομής – αποτελούν τα θεμελιώδη αναλυτικά εργαλεία πρόσβασής των σύγχρονων ανθρώπων στην κατανόηση του πολιτικού γίγνεσθαι. Σκοπός του μαθήματος είναι να παράσχει στους φοιτητές τη δυνατότητα μιας θεωρητικής και ιστορικής διάρθρωσης των όρων εκείνων πάνω στους οποίους δομείται η πολιτική επιστήμη και το δημόσιο δίκαιο από τις καταβολές τους έως τη συγκυρία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Δ Ι Α Γ Ρ Α Μ Μ Α    Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ο Σ

  1. Η νεωτερική πολιτειακή τομή, το δίκαιο και το κράτος 16.10.18

Στην εισαγωγική αυτή ενότητα γίνεται η παρουσίαση της ύλης του μαθήματος και του τρόπου διδασκαλίας του. Αφετηρία είναι η τομή που εισάγει στον χώρο της πολιτειολογίας η συγκρότηση του νεωτερικού κράτους. Ποια είναι η Νεωτερικότητα; Η τομή αυτή εισάγει τις θεμελιακές έννοιες πάνω στις οποίες δομείται ο πολιτειολογικός στοχασμός ως σήμερα: κυριαρχία, άτομο, λαός, έθνος, δικαιώματα, σύνταγμα. Ποιες οι σχέσεις δικαίου και πολιτικής; Πώς το κράτος συμπυκνώνει αυτές τις σχέσεις; Τι (μπορεί να) είναι κράτος;

  1. Δίκαιο και πολιτική: η διάκριση κανονιστικού και πραγματικού 23.10.18

Παρουσιάζεται εισαγωγικά ο όρος «δίκαιο» καθώς και συνοπτικά οι κλάδοι του δικαίου. Αναλύεται το ιδιωτικό ως χώρος της αυτονομίας σε αντιδιαστολή με το δημόσιο ως χώρος του καταναγκασμού ενώ διερευνάται η ιστορικότητα και τα όρια της διάκρισης αυτής. Η διάκριση του κανονιστικού χώρου, αυτού του δέοντος γενέσθαι, από τον πραγματικό κόσμο καταρχήν εισάγει τη διάκριση μεταξύ δημοσίου δικαίου και πολιτικής επιστήμης. Διερευνώνται οι προϋποθέσεις εγκυρότητας του κανόνα δικαίου και οι κλάδοι του δικαίου, με έμφαση στην διάκριση ιδιωτικού-δημοσίου, ενώ, τέλος, αναδεικνύεται η, σε τελευταία ανάλυση, κοινότητα γνωστικού αντικειμένου μεταξύ δημοσίου δικαίου και πολιτικής επιστήμης.

  1. Πώς φτάσαμε στη Νεωτερικότητα του κράτους και του δικαίου; Η μακρά κι επίμονη κυοφορία ( … – 1648) 30.10.18

Αυτό που συνέβη στην Ευρώπη τον 17ο αιώνα με την σταδιακή κατάρρευση του “παλαιού καθεστώτος” και την ανάδυση νεωτερικών μορφών οργάνωσης της δημόσιας εξουσίας δεν “ξέσπασε, όπως φαίνεται. Πίσω από τα μεγάλα γεγονότα που εντυπωσιάζουν, όπως οι επαναστάσεις, υπάρχουν οι μακρές διάρκειες που φαίνονται λιγότερο αλλά αντέχουν περισσότερο στην ιστορία παράγοντας μακρόπνοα αποτελέσματα. Οι βασικές δυναμικές που μας οδήγησαν στην τομή στο πεδίο της οικονομίας είναι η κατάρρευση της φεουδαρχίας και η πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου με αποτέλεσμα την ανάδυση του καπιταλισμού. Στο πεδίο των ιδεών η διαίρεση της δυτικής εκκλησίας και ως εκ τούτου της Καθολικής Αυτοκρατορίας με την εμφάνιση της Μεταρρύθμισης. Έτσι γεννιούνται τα πρωταρχικά δικαιώματα: δικαίωμα στην ιδιοκτησία και θρησκευτική ελευθερία. Η Συνθήκη της Βεστφαλίας είναι τα “Χριστούγεννα” της Πολιτειολογίας (1648). Εκεί γεννιέται το ιερό κράτος, το νέο ιερό. Αρχίζει και ουσιώνεται η έννοια της κυριαρχίας.

  1. Η υποσχόμενη τομή: από τη Βεστφαλία στο Παρίσι (1648-1789) 6.11.18

Το κράτος θέλει έθνος. Και το έθνος φτιάχνει κράτος. Ο λαός είναι κάτι περισσότερο από ένα άθροισμα ατόμων, ωστόσο για να υπάρχει λαός πρέπει να υπάρχει το άτομο, ως υποκείμενο δικαιωμάτων. Την ίδια ωστόσο στιγμή που ιστορικά συγκροτείται ο λαός ως συλλογικό υποκείμενο δικαιωμάτων, συγκροτείται και το έθνος ως αντίστοιχο υποκείμενο ιστορικών καθηκόντων. Παρουσιάζονται οι δύο σχολές περί έθνους που κυριαρχούν στην Ευρώπη, η πολιτική (η «γαλλική») και η πολιτισμική (η «γερμανική»), ενώ διερευνάται η προσπάθεια ταύτισης των εννοιών λαού και έθνους ως πρόβλημα και ταυτόχρονα ως κεκτημένο της ευρωπαϊκής πολιτικής ιστορίας. Είναι η εποχή της συγκρότησης των μεγάλων εννοιών πάνω στις οποίες εδράζεται η πολιτειολογία σήμερα.

5. Η επώδυνη ενηλικίωση: ο μακρύς 19ος αιώνας των εθνών και των Συνταγμάτων (1789-1914) 13.11.18

Τι να είναι το Σύνταγμα; Ο φιλελευθερισμός και η δημοκρατία είναι τα θεμέλια του σύγχρονου συνταγματισμού. Εξετάζονται η ιστορικοί όροι εμφάνισης των δύο αυτών θεωριών/κινημάτων ενώ αναλύεται το θεωρητικό περιεχόμενό τους. Γίνεται μια εκτενής αναφορά στην ιδέα του Συντάγματος, ως επιστέγασμα της πολιτειακής τομής με το «παλιό καθεστώς» και εγκαθίδρυσης μιας πολιτικής, κοσμικής, ορθολογικής εξουσίας, όριο στην ίδια την κυρίαρχη βούληση του μονάρχη. Εξετάζονται η αρχή της διάκρισης των εξουσιών και η κατοχύρωση των δικαιωμάτων ως φραγμοί αυτής της εξουσίας.

6. Οι λειτουργίες του συντάγματος: ο εγγυητισμός 20.11.18

Η βασική λειτουργία του συντάγματος είναι η εγγυητική. Πριν απ’όλα, το σύνταγμα είναι ένα κανονιστικό σύστημα εγγυήσεων κατά της κρατικής αυθαιρεσίας. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, επιτελεί και μια νομιμοποιητική λειτουργία σταθεροποίησης και παγίωσης των δεδομένων σχέσεων εξουσίας, στην υπηρεσία των οποίων εντάσσεται και το ίδιο το σύνταγμα. Οι δύο αυτές λειτουργίες εξετάζονται στη διαλεκτική τους ενότητα και στον ιστορικό τους συσχετισμό με το πρώτο δικαίωμα που τα σύγχρονα συντάγματα καθιέρωσαν: αυτό της ιδιοκτησίας. Το Σύνταγμα “θετικοποιεί” τα δικαιώματα. Αυτό που ήταν πριν το Σύνταγμα ένα νεφέλωμα φυσικού δικαίου γίνεται γραπτός κανόνας.

7. Οι γενιές των δικαιωμάτων 27.11.2018

Τι είναι δικαίωμα; Η σχολή του φυσικού δικαίου. Ο νομικός θετικισμός. Τα ατομικά, ως πρώτη γενιά δικαιωμάτων. Τα πολιτικά ως δεύτερη γενιά. Τα κοινωνικά δικαιώματα ως τρίτη γενιά δικαιωμάτων. Σε ποιες μορφές κράτους ανταποκρίνονται και σε ποιες εποχές; Ποιες ανάγκες υπηρετούνται, ποια συμφέροντα προκρίνονται και ποιες ιδεολογίες γίνονται κρατικές προτεραιότητες;Το θετικό και το φυσικό δίκαιο. Ο θετικισμός και ο ιδεαλισμός.

8. Το κράτος για το δίκαιο: η «θεωρία των τριών στοιχειών» 4.12.2018

Το σύνταγμα συγκροτεί και δηλώνει το κράτος ως μια ιδιόμορφη πολιτειακή – ληξιαρχική πράξη γέννησης. Η έννοια του κράτους είναι επιδεκτική πολλών προσεγγίσεων και οριοθετήσεων. Εδώ το κρατικό φαινόμενο εννοιολογείται μέσα από μια κριτική παρουσίαση της θεωρίας των τριών στοιχείων – λαού, επικράτειας και εξουσίας – που παραπέμπει στη πολιτειολογική θεωρία του Jellinek των αρχών του 20ου αιώνα. Η θεωρία αυτή συνεχίζει να κυριαρχεί στο χώρο του δημοσίου, συνταγματικού και διεθνούς δικαίου ως τις μέρες μας. Τι είναι το έδαφος του κράτους και η αρχή της εδαφικότητας; Πώς συναρθρώνεται με τα υπόλοιπα στοιχεία της θεωρίας: το έμψυχο στοιχείο του κράτους, τον λαό, και την συντεταγμένη δημόσια εξουσία, δηλαδή την κυριαρχία.

  1. Θεωρίες της κυριαρχίας: η κανονικότητα και η εξαίρεση. 11.12.2018

Η λέξη-κλειδί της πολιτικής οργάνωσης της εξουσίας στη νεωτερικότητα είναι η κυριαρχία. Εδώ διερευνώνται τα χαρακτηριστικά της κυριαρχίας ως «δύναμης επιβολής», ο πρωτογενής, δημόσιος και απρόσωπος χαρακτήρας της. Την ίδια στιγμή εξετάζονται τα συμπτώματα κρίσης του παραδοσιακού ανθρωπομορφικού μοντέλου άσκησης κυριαρχίας και αναδεικνύεται το μείζον ερώτημα των τρόπων άσκησης και νομιμοποίησης της κυριαρχίας στη σύγχρονη εποχή. Κυριαρχία, κανόνες και αποφάσεις. Η έννοια της κανονικότητας και της έκτακτης ανάγκης. Τα όρια του δικαίου και της πολιτικής.

10. Μια αντιφατική εδραίωση της κυριαρχίας και των δικαιωμάτων: το κράτος δικαίου στον “σύντομο 20ο αιώνα”(1918-1989)

18.12. 2018

Το κράτος δικαίου είναι το κράτος κανόνων. Είναι ο συμβολικός τόπος έκφρασης της αντινομίας ατομικής ελευθερίας και κρατικής κυριαρχίας καθώς και της ενότητάς τους. Εξετάζονται οι σχέσεις κυριαρχίας και δικαίου, ως συνώνυμο των σχέσεων κρατικής εξουσίας και ανθρώπινης αυτονομίας. Το φιλελεύθερο κράτος δικαίου φορά εξ ανάγκης τον μανδύα του κοινωνικού κράτους. Ποια είναι η ιστορική μακροσυγκυρία του κοινωνικού κράτους δικαίου στον 20ο αιώνα. Σε ποιες ανάγκες ανταποκρίθηκε; Ποιες οι θεμελιώδεις πολιτειακές του συντεταγμένες. Πώς και γιατί μετασχηματίζεται το παραδοσιακό φιλελεύθερο κράτος σε κοινωνικό κράτος. Τα κοινωνικά δικαιώματα διαφέρουν από τα ατομικά; Σε συνθήκες κρίσης, όπως αυτή που διάγουμε σήμερα, ποιες οι ιδιαίτερες εκδοχές αυτής της συζήτησης.

  1. Οι πολιτειακές “παραφθορές”: από την απολυταρχία στη δημοκρατία κι από τη δημοκρατία στον ολοκληρωτισμό

8.1.19

Η απάντηση στο ερώτημα «από πού πηγάζει η δημόσια εξουσία» είναι ταυτόσημη της απάντησης στο ερώτημα «τι πολίτευμα υπάρχει;» Η πηγή της δημόσιας εξουσίας αναδεικνύει τα θεμελιακά χαρακτηριστικά των πολιτευμάτων. Στο μάθημα αυτό θα γίνει μια ανασκόπηση των νεωτερικών πολιτευμάτων από την απολυταρχία, τη συνταγματική μοναρχία, τον νεωτερικό ολοκληρωτισμό και τη δημοκρατία. Έμφαση θα αποδοθεί στις ολοκληρωτικές παραφθορές των νεωτερικών πολιτευμάτων, και κυρίως στον ευρωπαϊκό φασισμό και ναζισμό, ως τομή κι ως συνέχεια. Οι ευρωπαϊκοί πολιτειακοί ολοκληρωτισμοί του 20ου δεν υπήρξαν ατύχημα, αλλά συνέπεια και σύμπτωμα.

  1. Η μεγάλη απορία: πού πάμε; (1989 – …)

15.1.2019

Τη στιγμή που ο τόπος πραγμάτωσης της αυτονομίας είναι η πολιτική κοινότητα, αυτή αναδεικνύεται ως η μείζον απειλή της. Νοούνται δικαιώματα χωρίς κυριαρχία; Μπορούμε να σκεφτούμε κάτι «μετά» τη δημοκρατία; Προς τα πού πάει το αντικείμενο “κράτος”, το υποκείμενο “λαός” και “έθνος”, η ιδιότητα “κυριαρχία” και “δικαιώματα” στις μέρες μας. Γιατί στην Ευρώπη; Γιατί η ιστορία μας ξεκίνησε στην Ευρώπη (Η μακρά κυοφορία) και γιατί στενάζει εδώ; Ποιες είναι οι αλλαγές που επιφέρει στο παραδοσιακό νεωτερικό μοντέλο η συγκρότηση υπερεθνικών πολιτειακών θεσμών, όπως η ΕΕ; Ποιες οι διαφορές με το παραδοσιακό διεθνές δίκαιο; Τι συμβαίνει μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου (1989) στην Ευρώπη και τι συμβαίνει μετά την “κρίση”. Αυτή είναι η πραγματικά μεγάλη απορία.

  1. Ανακεφαλαίωση της ύλης – Απορίες.

Συμπληρωματικό μάθημα του οποίου η ημερομηνία θα καθοριστεί εγκαίρως και αναλόγως.